VARTO
Muş, Doğu Anadolu’da, Van Gölü’nün batısında, Dicle nehrini meydan getiren küçük kolların çıkış bölümü ile Fırat nehrinin en büyük kolu Murat nehrinin orta bölümünün güneyinde yer alır. Muş ili toprakları dağlık alan, yüksek yayla ve bu yaylalar arasında bulunan ovalardan oluşur. Yörede bulunan ovaların başında Muş, Bulanık, Malazgirt ve Liz gelmektedir. Yörede bulunan irili ufaklı akarsuların başında ise Badişah, Heftreng, Köşkar, Kelereş, Karni, Heronek, Qolbuhur ve Meman akarsuları gelmektedir. Bu akarsular Güneydoğu torosların oluşturduğu engebeli sahalardan ve bunlar üzerinde bulunan; Kimsoran, Hamurpet, Şerefettin, Bilican, Vengesor, Ziyarettepe, Haqreş ve Kurtik dağlarından doğmaktadır.
Muş yöresi bütün dönemlerde en acımasız bir şekilde tahribata uğradığından aslında bir kültür merkezi durumundaki bu yörede fazla bir şey kalmamıştır. Yörede bulunan tarihi eserlerin başında Ulu Camii, Hacı Şeref Camii ve Aslanlı Han bulunmaktadır. Adını kapı girişinde bulunan ve Pagan-Arya sanatının etkilerini yansıtan iki aslan heykelinden alan Aslanlı Han ne yazık ki tamamen yıkılmıştır. Kapıda bulunan bu iki aslan heykeli şu anda Muş hükümet konağının bahçesinde bulunmaktadır. Ayrıca yörede Surp Karabet ve Arak Manastırları da bulunmaktadır. Yörede en çok uğraşılan el sanatlarının başında halı, kilim ve cicim gibi dokumalar ile keçecilik ve hasırcılık gelir. Köylerde daha çok otantik özellikler korunmaktadır. Fakat şehir merkezinde ise ticari yön ağırlıklıdır. Yöre mutfağı yine diğer yöreler ile benzerlikler göstermektedir. Yörenin en meşhur yemeği ise Zilfet adı verilen bir yemektir.
Muş ilinde yaşayan nüfusun büyük bir bölümü Kürtlerden oluşmaktadır. Yöre halki arasında ulusal-sosyal çelişkiler bulunmaktadır. Özellikle köylerde gelenek ve görenekler büyük oranda korunmuştur. Yörede yaşayan halkımızın büyük bir bölümü Kürtçe’nin “Zazaki” lehçesini konuşmaktadır. Özellikle Varto bölgesinde yaşayan halkın yarısı “Zazaki” diğer yarısı ise “Kurmanci” lehçesini konuşmakadır. Yörede yaşayan halkımızın yaklaşık yüzde 70-75’i Alevilerden oluşmaktadır. Kürt ve Türk halklarının dışında yörede Ermeni halkına mensup insanlarda bulunmaktadır. Yörede evlilikler genelde görücü usulu ile yapılmaktadır. Ayrıca yörede halen başlık parası dahi verilip alınmaktadır.
Muş yöresi bütün dönemlerde en acımasız bir şekilde tahribata uğradığı için aslında bir kültür merkezi durumundaki bu yörede fazla bir şey kalmamıştır.